Sunday, 05 July, 2020

نقدی بر کتاب «به‌رزوونامه» به تصحیح جلیل آهنگرنژاد و قامت پرویزی


این مقاله در دوزادهمین دوره جشنواره نقد کتاب در بخش زبان‌های باستانی به مرحله نهایی راه یافت.

معرفی مقاله‌های راه‌یافته به مرحله دوم دوزادهمین جشنواره نقد کتاب

چندی‌ست که برزونامه‌ به همت و تصحیح آقایان آهنگرنژاد و پرویزی منتشر شده و در دسترس همگان قرار گرفته است. تصحیح متون کهن به ویژه متونی که با زندگی و فرهنگ ملتی گره خورده‌اند اما منابع معتبری از آن در دسترس نیست، کاری‌ست طاقت‌فرسا و مخاطره‌آمیز که از این رو به مصححین این کتاب دست مریزاد می‌گویم و امیدوارم پرتوان‌تر از پیش راهی را که آغازیده‌اند به سرفرازی بپیمایند.
پس از مطالعه‌ی کتاب برزونامه‌ مواردی را در مورد واج‌شناسی کتاب مغفول مصححین گرامی دیدم که با ذکر آن‌ها امیدوارم در ویرایش‌های بعدی یا تصحیح متون دیگر، راهگشا باشد.

زبان برزونامه‌ گورانی‌ست. گورانی جزو گویش‌های کردی به شمار نمی‌آید و خود زبانی مستقلو از جمله زبان‌های ایرانی نو غربی‌ست. (ر.ک. به: رضایی باغ‌بیدی، 1388، ص181؛ اشمیت، 1387، ص555؛ Asatrian 2009, p5; Haig & Matras 2002, p3 ) که ویژگی‌ها و ساختار خاص خود را دارد.
البته زبان گورانی تا سده‌ی پیش در حکومت‌های اردلان و … زبان ادبی مناطق تحت نفوذ کردی جنوبی بوده‌است، هر چند خود زبانی مستقل از کردی است. از این رو سخنگویان کردی جنوبی (گویشوران کرمانشاهی، کلهری، سنجابی، فیلی و لکی) نیز با گورانی ادبی آشنایی دارند و برای آنان قابل فهم است.
باید در نظر داشت که گونه‌ی گورانی ادبی خود دارای ویژگی‌های گویشی بوده و با دیگر گویش‌های گورانی از جمله اورامی و کندوله‌ای و … تفاوت‌هایی دارد. گورانی ادبی را می توان مولود کندوله‌ای دانست که به دلیل رواج در مناطق غیر زادگاه خود و تبدیل شدن به زبان ادبی منطقه، ناگزیر با زبان‌های مجاور –فارسی و کردی- در تعامل بوده و از این خواهران بزرگ‌تر -به ویژه فارسی که در زمینه‌ی ادبی پیشرو بوده و گسترده‌تر از دیگر زبان‌های ایرانی‌ست- در جهت غنای خود سود جسته است.
اما برگردیم به کتاب برزونامه‌ی کردی.

رسم‌الخط کتاب برگرفته از رسم‌الخط عربی-کردی است که در حوزه‌ی کردی مرکزی کاربرد دارد، که بنا بر نیاز گورانی –زبان سروده‌ها- واج‌هایی بدان افزوده شده است، با توجه به اینکه واج‌های افزوده شده برای خواننده ناآشناست می‌بایست دست کم واج‌نامه‌ای به صورت جدولی ساده در کتاب درج می‌شد، اما متاسفانه نه تنها جدول واجی درج نشدده، حتا بر اساس قواعد رسم‌الخط کردی مرکزی نیز نمی توان برخی از واج‌ها را تمییز داد، چرا که در بسیاری از موارد –که در سطور پایین‌تر ذیل بخش مربوطه اشاره خواهد شد- این قواعد نیز رعایت نشده‌اند.

همخوان «ل/l» و «ڵ/ł»

در گورانی همخوان‌های «ل/l» و «ڵ/ł» تمایز داده می‌شود. (اشمیت، 1387، ج2ص420) که این تمایز آوایی موجب تمایز معنایی می‌گردد. در واژه‌های گورانی با توجه به اینکه تاکنون پژوهشی در آواشناسی هر واژه انجام نشده و واژه‌نامه‌ای آوانگار در دست نیست، تنها می‌توان به تلفظ گویشوران کنونی گورانی استناد کرد.

اما در مورد واژه‌های درونشد از زبان عربی دو حالت پیش می‌آید یکی اینکه برخی از این واژگان در زبان گفتار گویشوران کاربرد پیدا کرده‌اند فلذا به همان استناد می‌شود و تلفظ آنان مشخص‌کننده‌ی هر کدام از این همخوان‌ها. دیگر اینکه بسیاری از این واژگان به زبان گفتار راه پیدا نکرده‌اند و صرفاً در زبان نوشتاری ادبی کاربرد دارند، که در این صورت اگر مبنا را تلفظ اصیل واژه در زبان مبدأ –عربی- بدانیم، در عربی تمایز واجی بین این دو نیست و البته «ڵ/ł» فقط در واژه‌ی «الله/alłāh» دیده می‌شود. (ر.ک. به: عبدالله،2005، ص3؛ Newman 2008, p4; Hussain 2009, p4) لذا واژگان درونشد با همان تلفظ عربی «ل/l» در گورانی خوانده و نگاشته می‌شود، که در این صورت مثلاً در بیت زیر واژه‌های «وه‌کیل» و «لاریب» با «ل/l» نگاشته شده:

سێێم وه هاجت شاێ د ڵد ڵ سوار

وه‌کیل «لاریب» ساهب زو ڵفه‌قار (ص19)

و نکته جالب دیگر اینکه در این بیت یا ابیات مشابه، برخورد سلیقه‌ای مصححین را با این واج ناظریم چنانکه واژه‌های درونشد دلدل و ذوالفقار با «ڵ/ł» نگاشته شده‌اند.

واکه‌ی «ه/a»

اگر در رسم‌الخط کتاب، بنا را بر رسم‌الخط کردی مرکزی نهیم، واکه‌ی «a» در واژگان باید به صورت «ه/ـه» نوشته شود. چنانکه در بسیاری موارد شاهدیم که مصححین در ضبط این واکه خود را ملزم به رعایت این اصل کرده‌اند، اما در بعضی از واژگان این قاعده به کار گرفته نشده است که به نظر من ناشی از دو عامل است؛ یا سهل‌انگاری در تایپ و حروف‌چینی که مثلاً در همان بیت شاهد واج «ل» واژه‌ی «هاجه‌ت» به شکل «هاجت» ضبط گردیده که البته با توجه به ضبط همین واژه در بیت‌های قبل و بعد به شکل درست، می‌توان تشخیص داد که این کژی، اشتباه و سهل‌انگاری حروف‌چینی بوده است. هر چند به جهت اعتبارسنجی تصحیح نباید در چنین کتابی اشتباهات حروف‌چینی رخ دهد، اما می‌توان این اشکال را نادیده گرفت.

صرف نظر از سهل‌انگاری در حروف‌چینی، برخی واژگان بدون رعایت قاعده‌ی رسم‌الخط واکه‌ی «a» ضبط شده‌اند که بر خلاف تلفظ گویشوران گورانی است. مثلاً واژه‌ی «تمام» که طبق گویش گورانی به صورت «ته‌مام/tamām» تلفظ می‌شود و در تمامی متن تصحیح شده «تمام/t(e)mām» ضبط گردیده که متأثر از گویش کلهری مصححین است.

همچنین است در مورد واژه‌ی «که‌ۑ‌خسرو/kayxosrow» که به صورت «که‌ێخه‌سره‌و/kayxasraw» ضبط گردیده که کاملاً متأثر از گویش کلهری‌ست. از این موارد بسیار است.

نیم‌واکه‌ی «ۑ/y» و واکه‌های «ē»، «ī»  و «e»

در رسم‌الخط کردی مرکزی نیم‌واکه‌ی «y» و واکه‌ی «ī» به صورت «ی» و واکه‌ی «ē» به شکل «ێ» نوشته می‌شود. (ایلخانی‌زاده، 1387، صص23-24) در کردی کرمانشاهی نیز «y» با «ۑ»، «ī» با «ی» و «ē» با «ێ» نوشته می‌شود. (رنجبر، 1388، ص 20)

اما در کتاب برزونامه؛ نیم‌واکه‌ی «y» و واکه‌ی «ē» با «ێ» و واکه‌ی «ī» با «ی» نوشته شده و مانند فارسی، واکه‌ی «e» در نوشتار نیامده. ضمن آنکه مصححین به همین قاعده‌ی خودنهاده نیز پایبند نیستند و باعث سردرگمی خواننده می‌شود. تنها چند نمونه از این آشفتگی‌ها را ذکر می‌کنم.
وه‌یه‌سه، خه‌یلێ (ص21)؛ خه‌یاڵ، ده‌ریا، یکه‌سان، روی، فره‌یدوون (ص 22) و…

نیم‌واکه‌ی w، واکه‌های o، ō، u  و ū و همخوان  v

در رسم‌الخط کردی مرکزی w را با «و»،u  را با «وو»، o  را با «ۆ» و v را با «ڤ» نشان می‌دهند. (ایلخانی‌زاده، 1387، صص 20-28) و در رسم‌الخط کردی کرمانشاهی نیز w را با «و»، u را با «وو»، o را با «ــُــ»، v را با «ۆ» و ū را با «ۊ» مشخص می‌کنند. (رنجبر، 1388، ص20)

در رسم‌الخط کردی مرکزی و کردی کرمانشاهی تاکنون نشانه‌ای برای ō در نظر گرفته نشده، این واکه در زبان گورانی وجود دارد. در کتاب نیز w و o با «و»، u با «وو»، ū با «ۊ» و ō با «ۆ» مشخص شده، اما برای همخوان v هیچ نشانه‌ای در نظر گرفته نشده است و به طور کلی در کتاب اگر واژه‌ای هم با تلفظ v در گورانی باشد آن‌را با نشانه‌ی به کار رفته برای w نوشته‌اند، در مورد همخوان v می‌توان شیوه‌ی مصححین را پسندیده دانست چرا که این همخوان در زبان گورانی بسیار کم کاربرد است و بنا بر اصل اقتصاد می‌توان از آن صرف نظر کرد.

مثال برای «و/w» و «وو/u»

هه‌ر «شه‌و» نه شادی به‌زم باده بی
«رووژان» «گووش» «وه» ده‌نگ ساقی ساده بی (ص20)

Har šaw na šādī bazm(e) bāda bī
Ružān guš wa dang(e) sāqī sāda bī

مثال برای «ۊ/ū» و «و/o»

رۊ که‌رد وه باڵا وه ناڵه و گرین
وات: «شوکرم وه تو جه‌هان ئافه‌رین!» (ص35)

Rū kard wa bāɬā wa nāɬa o gerīn
Wāt šokrem wa to jahān ʔāfarīn

یکی از مشکلاتی که در رسم‌الخط کتاب به سبب نمایش o با «و» بروز می‌کند جایی‌ست که بنابر همگون‌سازی «و/o» پیش از «و/w» می‌آید که با «وو/u» اشتباه گرفته می‌شود، مثلاً در

دووه‌م وه هاجه‌ت سه‌ید سه‌روه‌ر (ص 19)

dowam wa hājat sayed sarwar

که دووه‌م به شکل duam نیز خوانده می‌شود.

دیگر اینکه واکه‌ی o محل اختلاف نیست و بسیاری از خوانندگان خود می‌دانند که چه واژگانی را با o تلفظ کنند و می‌شد برای آن نشانه‌ای در نظر نگرفت و نهایتاً در واژگانی که شاید گمان کژخوانی می‌رفت از همان نشانه‌ی معمول «ــُــ» رسم‌الخط عربی استفاده می‌شد.

از سویی حرف «ۆ» که به ازای واکه‌ی ō به کار رفته شده در برخی از موارد مطابق گویش سخنگویان گورانی نیست، مثلاً در

دۆڕ ئه‌فشان بکه‌م من نه روی کتاو (ص 20)

Dōŗ ʔafšān bekam men na roy ketāw

هه‌ر دوشان جوان، مه‌س مه‌قرووره‌ن
راهنمایشان وه تۆ زه‌رووره‌ن (ص 27)

Har došān joān mas(e) maqruran
Rāhnemāyešān wa (tō) zaruran

اگر واژه‌ی «تۆ/tō» که با «ۆ/ō» نوشته شده است را در این بیت قبول کنیم در بیت پیش از آن، یعنی؛

فلامه‌رز فه‌رزه‌ند به‌رزوو فه‌رزه‌ند زان
ته‌وفیر نه‌داروون وه تو هه‌واخوان (ص 27)

F(e)lāmarz farzand barzu farzand(e) zān
Tawfīr nadārun wa (to) hawāxān

می‌بینیم که «تو/to» با واکه‌ی o نوشته شده است. در بیت فوق «به‌رزوو فه‌رزه‌ندزان» به اشتباه در کتاب به شکل «به‌رزوو فه‌رزه‌ند زان» نوشته شده و بین «فه‌رزه‌ند» و «زان» فاصله گذاشته شده است که به صورت farzande zān خوانده می‌شود، در صورتی‌که «فه‌رزه‌ندزان/ farzandzān» به معنی «فرزندزاده است» می‌باشد و نباید جدا نوشته شود.

در زبان گورانی «ع/ʕ» وجود ندارد. در واژه‌های عربی درونشد به گورانی صامت چاکنایی «ئـ/ʔ» جایگزین «ع/ʕ» می‌شود، مثلاً

من فلامه‌رزم به‌رزوو چکاره‌ن
به‌رزوو جه لاێ من بێ ئێتباره‌ن (ص 24)

Men felāmarzem barzu čekāran
Barzu ja lāy men bē ʔētebāran

در بیت فوق واج «ع/ʕ» در واژه‌ی «اعتبار» به درستی به «ئـ/ʔ» تبدیل شده است. واژه‌ی «جه/ja» در این بیت، در بیشتر موارد در کتاب به صورت «ژه/ža» آمده است و از وظایف مصحح است که همگی آن‌ها را همگون سازد.

خه‌یلێ ئه‌جه‌ب مه‌ند نه‌وه‌ێ زاڵ زه‌ڕ (ص 84)

Xaīlē ʔajab mand naway zāɬe zaŗ

وات: «ئه‌ڵاج ئه‌ێدن نه جه‌نگ گریزه‌م (ص84)

Wāt ʔaɬāj ʔayden na jang gerīzam (gorīzem?)

در بسیاری از ابیات دیگر شاهدیم که مصححین «ئـ/ʔ» را به کار نبرده و همان «ع/ʕ» نوشتار عربی واژه را ثبت کرده‌اند.

وه عه‌ون ته‌وفیق پادشاێ بێچون
فه‌ردی بواچووم وه بێچه‌ند و چون (ص 20)

Wa ʕawn tawfīq pādešāy bēčon
Fardī bwāčum wa bēčand o čon

نمونه‌ی این مورد بسیار است.

واژه‌های درونشد از عربی به زبان گورانی که دارای همخوان «ح/ħ» می‌باشند به همان شکل خوانده می‌شوند اما در کتاب شاهد برخورد دوگانه با این واج هستیم و مصححین بی هیچ توجیهی گاه این واژه‌ها را با «ه/h» ثبت کرده‌اند، مانند

چوارم وه هاجه‌ت فاتمه‌ێ به‌توول
زه‌وج مورتزا ژه نتفه‌ێ ره‌سوول (ص 19)

Čwārem wa hājat fātemay batul
Zawje mortezā ža netfay rasul

همخوان‌های «ص/ʂ» و «غ/ʁ» در زبان گورانی وجود ندارد، اما در کتاب برخی از واژگان درونشد با این همخوان‌ها ثبت شده‌اند.

گا صه‌ید بوورچین که‌وک ژه نساران
گاهێ وه هه‌و هه‌و ئاهوو قه‌تاران (ص22)

Gā ʂaīd (ʂayd) burčīn kawk ža nesārān
Gāhē wa haw haw ʔāhu qatārān

غڕا وه هه‌ێبه‌ت چون ئه‌ور وه‌هار
رۊ که‌رد وه رووسه‌م تندیا وه تار (ص24)

ʁeŗā wa haybat čon ʔawre wahār
rū kard wa rusam tondīā wa tār

شلختگی و عدم رعایت یک رسم‌الخط همگون، بزرگ‌ترین ضعف این کتاب است.
بنا بر آن‌چه گفته شد، متاسفانه کتاب «به‌رزوونامه» به تصحیح آقایان جلیل آهنگرنژاد و قامت پرویزی از نظر واج‌شناسی و رعایت قواعد آن فاقد اعتبار است و نمی‌توان به عنوان سند علمی در زمینه‌ی پژوهش‌های آثار و متون کهن گورانی به آن استناد کرد.

وحید رنجبر

کرمانشاه
خرداد 1391

منابع
آهنگرنژاد، جلیل؛ پرویزی، قامت (1390) به‌رزوونامه؛ سری رزم‌نامه‌های حماسی کردی (چاپ اول). کرمانشاه: باغ نی

اشمیت، رودریگر (ویراستار) (1387) راهنمای زبان‌های ایرانی، جلد دوم؛ سرپرست مترجمان حسن رضایی باغ‌بیدی (چاپ دوم). تهران: ققنوس

ایلخانی‌زاده، مصطفی (1387) آموزش خواندن و نوشتن زبان کردی (چاپ اول). سنندج: انتشارات کردستان
رنجبر چقاکبودی، وحید (1388) دستور زبان کردی کرمانشاهی (چاپ اول). کرمانشاه: طاق‌بستان

Abdallah, Antar S. (2005) The Arabic Sound system and Teaching Pronunciation, 1st ed., CETL-SOAS
Asatrian, Garnik (2009) Prolegomena to the Study of the Kurds, Yerevan State University,BRILL
Haig, Geoffrey; Matras, Yaron (2002) Kurdish Liguistics: a brief overview, Sprachtypol. Uni. Forsch. (STUF) Berlin

Hussan, Saqib (2009) Reading and writing the Arabic script, 1st ed., SH- TAS001A
Newman, D.(2008) THE PHONETICS OF ARABIC, 1st ed., UCLA

0 comments on “نقدی بر کتاب «به‌رزوونامه» به تصحیح جلیل آهنگرنژاد و قامت پرویزی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *